Stan faktyczny:
Sąd I instancji ustanowił słuzebnosć przesyłu polegającą na prawie korzystania z nieruchomości obciążonej w części, na której znajdują się urządzenia elektroenergetyczne wzniesione przez przedsiębiorcę przesyłowego w zakresie istniejącej na tej działce stacji transformatorowej (…), napowietrznej linii średniego i niskiego napięcia, prawie przesyłu energii elektrycznej, całodobowego korzystania z nieruchomości obciążonej w zakresie niezbędnym do zapewnienia prawidłowego i niezakłóconego działania tej linii oraz stacji transformatorowej i zasilania odbiorców energii elektrycznej przez jej utrzymanie, konserwację, modernizację, naprawę i eksploatacje, przeprowadzanie kontroli, remontów i wymiany urządzeń, w pasie obciążającym opisaną nieruchomość zawierającym się pomiędzy punktami oznaczonymi literami (…) (obszar linii napowietrznej energetycznej 15 kV o powierzchni 587 metrów kwadratowych) oraz literami (…) (obszar linii napowietrznej niskiego napięcia o powierzchni 40 metrów kwadratowych), na mapie wykonanej przez geodetę F. X. 10 lutego 2025 r., wpisanej do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego Starosta (…) w dniu 2025-02-19 za numerem (…)
Zasądził także określoną kwotę tytułem jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności, płatną w terminie tygodniowym od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia z zastrzeżeniem ustawowych odsetek za opóźnienie na wypadek przekroczenia terminu płatności.
Główne tezy wyroku sądu II instancji:
Z przepisu art. 305 2 § 2 k.c. wynika, że ustanowienie służebności następuje „za odpowiednim wynagrodzeniem”, a zatem odpłatność za ustanowienie służebności, należy do istoty orzekania przez sąd o jej ustanowieniu. To oznacza, że już co do samej zasady nie można ustanowić służebności bez jednoczesnego zasądzenia z tego tytułu odpowiedniego wynagrodzenia na rzecz właściciela nieruchomości w ten sposób obciążonej. Tym samym takie rozstrzygnięcie w zakresie ustanowienia służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem objęte jest zasadą integralności obu tych elementów. Dlatego sąd ustanawiając służebność przesyłu, orzeka o tym odpowiednim wynagrodzeniu (za ustanowienie służebności) z urzędu, nawet niezależnie od wniosku właściciela nieruchomości służebnej, chyba że uprawniony zrzekł się owego wynagrodzenia (p także O. J., „Służebność przesyłu w praktyce notarialnej”, NPN 2010/1/5, teza 5, (…). (…) [w:] Ł. R., KC Komentarz. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, LEX 2012, kom. do art. 305 [2] Kc). Wobec takiej argumentacji, elementem żądania – w rozumieniu art. 321 § 1 k.p.c. – nie jest skonkretyzowana kwota wynagrodzenia, która ma być przyznana za ustanowienie służebności, oraz podstawa jej określenia. To oznacza, że wnioskodawca nie jest w ogóle zobowiązany do wskazania we wniosku wysokości wynagrodzenia, które uznaje za odpowiednie, a tym bardziej do przedstawienia sposobu wyliczenia tego wynagrodzenia, w tym i uwzględnienia jego poszczególnych elementów. Wniosek zawierający żądanie ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem (bez podania konkretnej kwoty) jest wnioskiem kompletnym, a ustalenie wysokości wynagrodzenia następuje, z uwzględnieniem wszystkich prawidłowo zidentyfikowanych przez sąd (w ramach właściwie przeprowadzonej przez sąd wykładni art. 305 2 § 2 k.c.) kryteriów oraz na podstawie wyników przeprowadzonego postępowania dowodowego, a w szczególności opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości. Jeżeli we wniosku znalazła się ewentualna informacja o wysokości oczekiwanego wynagrodzenia, to wnioskodawca nie musi jej następnie modyfikować stosownie do przeprowadzonych dowodów. Ustanawiając służebność i przyznając odpowiednią kwotę z tytułu wynagrodzenia sąd orzeka o całości żądania (p. także postanowienie Sądu Najwyższego z 15 maja 2014r., II CZ 15/14).
Dotychczasowych wniosków nie zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20.09.2012 r., IV CSK 56/12, do którego w uzasadnieniu apelacji odwołuje się skarżący. Po pierwsze już z samej jego tezy, znajdującej rozwinięcie w uzasadnieniu tego orzeczenia wprost wynika to, co w tym zakresie wpisuje się w trwale ukształtowaną już linię orzeczniczą, a mianowicie, że wynagrodzenie należne na podstawie art. 305 2 § 2 k.c. powinno uwzględniać cały uszczerbek będący następstwem ustanowienia na niej służebności przesyłu, w tym także zmniejszenie wartości nieruchomości. Po drugie, to, że właściciel nieruchomość, który na skutek ustanowienia na niej służebności, poniósł uszczerbek majątkowy w postaci szkody – musi to udowodnić (o czym przypomina także Sąd Najwyższy), nie doznaje jakichkolwiek ograniczeń w dowodzeniu tego faktu. Jeżeli zatem wyniki postępowania dowodowego, w tym przede wszystkim dowód z opinii biegłego potwierdzą zaistnienie owego uszczerbku majątkowego po stronie właściciela nieruchomości, w postaci zmniejszenia jej wartości na skutek ustanowienia owej służebności, to oczywistym pozostaje wniosek, że w ten sposób został wykazany ten uszczerbek majątkowy – przekładający się na odszkodowawczy element „odpowiedniego wynagrodzenia”. Jest tak tym bardziej, że sąd orzekający o ustanowieniu służebności za odpowiednim wynagrodzeniem z urzędu, jest zobligowany uwzględnić cały uszczerbek będący następstwem ustanowienia służebności przesyłu. Po trzecie, zauważyć należy i to, że istota zagadnienia w tej sprawie, w której zapadło to przywołane przez skarżącego postanowienie Sądu Najwyższego (IV 56/12) sprowadzała się nie do zanegowania, czy też swego rodzaju ograniczania uwzględniania „elementu odszkodowawczego” w ramach ustalenia jednego odpowiedniego wynagrodzenia, a jedynie do tego, że nie ma żadnych podstaw dla rozdzielania odszkodowania i wynagrodzenia na dwa odrębne świadczenia i w związku z tym zasądzania wynagrodzenia za ustanowienie służebności w postaci „okresowej” i oprócz tego „jednorazowej”, gdzie to ostatnie miałoby obejmować samo odszkodowanie za obniżenie wartości nieruchomości. Tylko w takim aspekcie Sąd Najwyższy zanegował prawidłowość oddzielnego postrzegania okresowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności oraz odszkodowania za obniżenie wartości w ten sposób obciążonej nieruchomości.
(…) Na podstawie art. 3052 § 1 i 2 k.c. za ustanowienie służebności przesyłu należy się właścicielowi nieruchomości obciążonej jednorazowe wynagrodzenie, odpowiadające wartości wszelkich szkód i niedogodności poniesionych przez właściciela tej nieruchomości ze względu na postawienie przez przedsiębiorstwo przesyłowe i eksploatację urządzeń, o których mowa w art. 49 k.c. W art. 3052 k.c. jest mowa o odpowiednim wynagrodzeniu, należnym właścicielowi nieruchomości obciążonej od przedsiębiorcy na rzecz którego jest ustanawiana służebność przesyłu. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa i doktryny, wynagrodzenie nie jest tożsame z odszkodowaniem i należy się za samo ustanowienie służebności, ale jednak ma stanowić pewien ekwiwalent za ograniczenie uprawnień wynikających z prawa własności, w granicach tego ograniczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 2014 r., II CSK 573/13, OSNC 2015, nr 7 – 8, poz. 90; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2017 r., II CSK 505/17, nie publ.). Wynagrodzenie jest z założenia nawet wyższe od odszkodowania, gdyż obejmuje także szkodę niemajątkową w postaci znoszenia niedogodności wynikających z ustanowionej służebności oraz szkodę majątkową, jeśli powstała, co z reguły ma miejsce (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2000 r., V CKN 43/00, OSNC 2000, Nr 11, poz. 206). Nie jest wadą art. 3052 k.c., że przepis ten nie zawiera szczegółowych kryteriów określenia rozmiaru wynagrodzenia, przeciwnie, jest to walor tego przepisu, dający sądowi swobodę, polegającą na indywidualizacji ocen w tym zakresie, formułowanych na podstawie określonego stanu faktycznego, które mogą także wynikać z ogólnych reguł porządku prawnego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2013 r., IV CSK 440/12; z dnia 12 października 2017 r., IV CSK 724/16; z dnia 6 kwietnia 2018 r., IV CSK 540/17; z dnia 8 maja 2018 r., V CSK 614/17 oraz z dnia 9 maja 2018 r., V CSK 631/17, nie publ.). Trafnie w doktrynie i orzecznictwie wskazuje się na inne sytuacje, w których podobnie należne wynagrodzenie również nie ma podanych szczegółowych kryteriów. Przydatne jest skorzystanie z doświadczeń przyznawania wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej (art. 145 k.c.) oraz służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, co do której zastosowanie ma analogia do art. 145 k.c. Przyznawane wynagrodzenie powinno być jednorazowe, choć w orzecznictwie występuje także pogląd o możliwości zasądzenia świadczenia płatnego okresowo (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2013 r., IV CSK 440/12, nie publ. i powołane w nim wcześniejsze postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1969 r., III CRN 379/68, OSNCP 1969, Nr 12, poz. 223; z dnia 5 kwietnia 2012 r., II CSK 401/11; z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK 190/11; z dnia 20 września 2012 r., IV CSK 56/12 i z dnia 8 lutego 2014 r., IV CSK 317/12, wszystkie nie publ.). Użycie w art. 3052 k.c. terminu „odpowiednie wynagrodzenie”, którego to słowa „odpowiednie” nie ma w art. 145 k.c. każe bardzo indywidualnie rozpatrywać każdy przypadek zasądzania wynagrodzenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2013 r., V CSK 491/12, nie publ.). Ustalając wynagrodzenie powinno się wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności danej sprawy, a więc interes właściciela nieruchomości obciążonej służebnością, społeczno-gospodarczy charakter służebności, przeznaczenie nieruchomości, jej położenie, rozmiary, kształt, przeznaczenie określone w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, a ich braku właściwości terenu i sposób korzystania z nieruchomości sąsiednich, utratę pożytków, zakres ograniczenia prawa rozporządzania nieruchomością i swobodnego decydowania o jej przeznaczeniu, zagospodarowania jej, zakres i sposób ingerencji przedsiębiorcy oraz pozbawienia władztwa nad nią, sposób przebiegu urządzeń, trwałość i nieodwracalność obciążenia służebnością w dłuższej perspektywie oraz uciążliwość ustanowionego prawa. Po stronie przedsiębiorcy przesyłowego ocenie podlega to, czy i w jaki sposób realizuje on cele związane z dostarczaniem określonego medium (energii elektrycznej, gazu, ciepła, paliw) na dużych przestrzeniach, w tym właścicielowi nieruchomości obciążonej, a więc musi mieć służącą temu infrastrukturę techniczną, w postaci urządzeń przesyłowych, co wpływa również na rozwój społeczno-gospodarczy i lepsze wykorzystanie tej nieruchomości. Wszystkie te czynniki są miarodajną podstawą do określenia ekwiwalentu za obniżenie jej użyteczności oraz wartości, przy czym nie może wynagrodzenie za ustanowienie służebności przewyższać wartości nieruchomości obciążonej (por. uzasadnienie wspomnianego postanowienia Sądu Najwyższego o sygn. IV CSK 440/12 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, OSNC 2006, Nr 4, poz. 64 i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09 oraz z dnia 15 września 2016 r., I CSK 568/15, nie publ.). Określając wynagrodzenie powinno się również uwzględnić możliwość i sposób wykorzystania pozostałej części nieruchomości obciążonej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2018 r., IV CSK 540/17, nie publ.). Tym samym z bogatego i ustabilizowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, iż jest ono ustalane w związku z ustanowieniem na podstawie postanowienia sądu służebności przesyłu jako tytułu prawnego do korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z cudzej nieruchomości, w zakresie niezbędnym do eksploatowania urządzeń i wykonywania innych czynności.
Już z dotychczas przytoczonych za Sądem Najwyższym kryteriów szacowania odpowiedniego – w rozumieniu art. 305 2 § 1 i 2 k.c. – wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu, wynika, że winno ono być ustalane każdorazowo indywidulanie i dostosowane do okoliczności, w tym zakresu, charakteru i trwałości obciążenia, jego uciążliwości, wpływu na ograniczenie korzystania z nieruchomości przez właściciela, a także zmniejszenia jej wartości. Zatem to zmniejszenie wartości nieruchomości stanowiąc element składowy wynagrodzenia za ustanowienie służebności, każdorazowo stanowi pochodną ustanowienia służebności przesyłu. Innymi słowy, tylko takie ograniczenie prawa własności nieruchomości w postaci ustanowienia służebności przesyłu nabiera zasadniczego znaczenia z punktu widzenia odpowiedzi na pytanie o utratę – z tej przyczyny – wartości nieruchomości. Jak podkreśla Sąd Najwyższy (p. także uchwała SN z dnia 8.09.2011 r., III CZP 43/11), takie zmniejszenie wartości nieruchomości występuje tylko wtedy, gdy tego rodzaju „obniżka” ma charakter trwały i nieodwracalny, wyjaśniając jednocześnie, że brak jest cechy trwałości wówczas, gdy właścicielowi przysługuje roszczenie negatoryjne i może on doprowadzić do przywrócenia stanu zgodnego z prawem. Z tego względu, dopóki przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać pieniężnego naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń elektroenergetycznych. Jego utrata wiąże się z reguły z uzyskaniem przez przedsiębiorstwo energetyczne tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości (umownego, administracyjnego, sądowego), a to z kolei związane jest z obowiązkiem zapłaty właścicielowi odpowiedniego ekwiwalentu, co także wyklucza odszkodowanie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88, OSNCP 1989, nr 11, poz. 182). Reasumując, w sytuacji w której urządzenia przesyłowe są jedynie faktycznie na nieruchomości posadowione i w związku z tym przedsiębiorca przesyłowy jedynie faktycznie korzysta z tej nieruchomości, to tego rodzaju „zmiana” na nieruchomości nie ma jeszcze charakteru trwałego i nieodwracalnego, gdyż właścicielowi nieruchomości przysługuje – względem przedsiębiorcy przesyłowego – roszczenie negatoryjne, tj. o usunięcie tych urządzeń. Zatem brak cechy trwałości i nieodwracalności owej, jedynie faktycznej, zmiany nieruchomości wyklucza obniżenie jej wartości. Ta sytuacja zmienia się dopiero z chwilą ustanowienia służebności przesyłu, bo w ten sposób przedsiębiorca przesyłowy nabywa uprawnienie do władania nieruchomością w sposób polegający na eksploatacji i utrzymaniu posadowionych na niej urządzeń przesyłowych, a właściciel traci roszczenie negatoryjne, tj. nie dysponuje już instrumentem ochrony prawnej służącym do usunięcia urządzeń przesyłowych. Zatem ta zmiana na nieruchomości polegająca na istnieniu na niej urządzeń przesyłowych, z których przedsiębiorca przesyłowy korzysta i utrzymuje je, po ustanowieniu służebności przesyłu ma już charakter trwały i od tego momentu można mówić o stanie obniżenia wartości nieruchomości, co należy uwzględnić przy ustalaniu należnego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Wobec tego samo faktyczne posadowienie urządzeń przesyłowych na nieruchomości, czyli stan istniejący jeszcze przed ustanowieniem służebności przesyłu, nie może świadczyć jeszcze o obniżeniu wartości nieruchomości, bo zmiana ta nie posiada cechy trwałości, tym samym jest odwracalna, z uwagi na przysługujące jeszcze właścicielowi nieruchomości roszczenie negatoryjne. W konsekwencji tego wszystkiego, skoro to mające jedynie wymiar faktyczny, a nie osadzone jeszcze w ustanowionej służebności przesyłu „obciążenie” nieruchomości – zabudową urządzeniami przesyłowymi – nie powoduje obniżenia wartości nieruchomości, to fakt nabycia prawa własności takiej nieruchomości z taką jej zabudową (urządzeniami przesyłowymi), przez obecnego jej właściciela bądź jego poprzednika prawnego, nie ma żadnego znaczenia dla udzielenia odpowiedzi na pytanie o zmniejszenie wartości nieruchomości – na potrzeby ustalenia odpowiedniego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Innymi słowy taki fakt jest prawnie obojętny dla prawidłowego ustalenia takiego wynagrodzenia, bo istotności nabiera tylko obniżenie wartości nieruchomości, którego miarą pozostaje dopiero ustanowienie służebności przesyłu. Dopiero taka zmiana nieruchomości może powodować obniżenie jej wartości, a nie jedynie istniejąca wcześniej jej faktyczna zabudowa urządzeniami przesyłowymi.
(…) . Wnioskodawca, w żaden sposób nie zdołał wzruszyć wynikającego z art. 5 k.c. domniemania, że uczestnik wykonał swoje prawo podmiotowe w sposób zgodny z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem oraz zasadami współżycia społecznego. Z całą pewnością o kolizji wykonywania przez uczestnika tego prawa podmiotowego – rozumianego jako sfera możności określonego zachowania, ze społeczno-gospodarczym jego przeznaczeniem lub z zasadami współżycia społecznego, tj. z ukształtowanymi i utrwalonymi w społeczeństwie zasadami uczciwego postępowania, nie może świadczyć to, co czego odwoływał się pozwany, mianowicie to, że na nieruchomości, w dacie jej nabycia przez uczestnika, były już posadowione urządzenia przesyłowe. Z tego stanu nie można wywodzić naruszenia zasad współżycia społecznego przez uczestnika, który miał prawo oczekiwać odpowiedniego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Ponadto nie można tracić z pola widzenia zasady „czystych rąk” i jej znaczenia w tym konkretnym przypadku. Jeżeli już to zachowanie samego wnioskodawca i jego poprzedników prawnych uzasadniało stan naruszenia zasad współżycia społecznego, skoro sprowadzało się po pierwsze do korzystania z nieruchomości – w ramach eksploatacji i utrzymania istniejących na niej urządzeń przesyłowych, bez jakiego tytułu prawnego do władania nieruchomością w tym zakresie posadowienia urządzeń, ale i ich eksploatacji, a po drugie do tolerowania takiego stanu w czasie. Jeżeli zatem wnioskodawca i jego poprzednicy prawni naruszyli zasady współżycia społecznego, to tym bardziej wnioskodawca nie mógł powoływać się skutecznie naruszenie art. 5 k.c.
Więcej w treści orzeczenia: https://orzeczenia.ms.gov.pl/content/$0022przedsi$0119biorstwo$0020energetyczne$0022/152005000001003_II_Ca_001468_2025_Uz_2025-11-18_001
Orzeczenie pochodzi z Portalu Orzeczeń Sądów Powszechnych